Miłość w czasach komuny. Nasza rewolucja - recenzja filmu o Kuroniach

Jacek Kuroń niewątpliwie jest jedną z najważniejszych i najciekawszych postaci drugiej połowy XX wieku, jeśli chodzi o polską historię polityczną. Za młodu aktywny działacz PZPR, próbujący samodzielnie myśleć i reformować od środka, z czasem analityk ustroju wskazujący jego wady oraz lider protestów studenckich, by później stać się jednym z czołowych działaczy opozycji, a po objęciu władzy świecić twarzą i nazwiskiem za działania rządu wprowadzającego dalekie od własnych ideałów koncepcje Leszka Balcerowicza. Życiorys Kuronia to zaiste materiał na dobry, pełen wielu ciekawych niejednoznaczności film, a wyciągnięcie na wierzch wątku jego relacji z żoną - oddanie sprawiedliwości i głosu osobie, o której dziś się nie mówi zbyt mocno. 

Fabuła koncentruje się wokół losów Jacka (Arkadiusz Jakubik) i Grażyny "Gajki" (Magdalena Popławska) Kuroniów, stanowiących filary polskiej opozycji z czasów PRL. On jest mówcą, strategiem, zakulisowym graczem, który nie zawsze wystawia się na blask reflektorów, a zamiast tego woli działać, rozmawiać, przekonywać, instruować. Ona, dobra organizatorka pełna zapału, wspiera męża, ale nie jest bierna - wraz z nim działa i pomaga innym opozycjonistom stawiającym się władzy. Choć oboje są juz dojrzałym ludźmi, ich miłość kwitnie, ale też jest wystawiana na próby.

Za "Naszą rewolucję" odpowiada Piotr Domalewski, jeden z najlepszych polskich reżyserów ostatnich lat. Film o Kuroniach stanowi dla niego twórczy powrót do epoki PRL - kilka lat temu nakręcił bowiem raczej udany (choć z pewnością niebędący najlepszym w jego dorobku) "Hiacynt". Przyznam szczerze, że mimo tego nie pomyślałbym o Domalewskim jako odpowiednim kandydacie do nakręcenia zapowiadającego się dość konwencjonalnie kina biograficznego. Ale może właśnie w tym tkwiła, przynajmniej na papierze, metoda - zaangażować świetnego reżysera, by ten tchnął życie w gatunek, który w Polsce wciąż miewa problemy, by uwolnić się od schematów. 

Wielu zapewne będzie zastanawiać brak widocznego nazwiska scenarzysty przy tym filmie. Sytuacja ta jest, według medialnych doniesień, efektem sporu pomiędzy autorem pierwotnej wersji, Maciejem Pisukiem, a producentem filmu, Radosławem Kijakiem. Jego efektem było wysunięte przez Pisuka żądanie usunięcia nazwiska, spowodowane jego sprzeciwem wobec zmian poczynionych w scenariuszu, za które odpowiadał producent wraz z reżyserem. Kto śledzi karierę Domalewskiego wie, że najlepsze w jego wykonaniu są te historie, które sam (lub z czyjąś pomocą) spisuje jako scenarzysta. "Nasza rewolucja" nie jest tym przykładem i to niestety widać.

Żeby jednak nie było - film ma swoje dobre strony i nie są one wypadkami przy pracy. Z samego założenia, zawartego w podtytule, mamy tu do czynienia przede wszystkim z historią miłości Jacka i Grażyny Kuroniów. Miłości wieloletniej, głębokiej, pełnej oddania i wzajemnego zrozumienia. Domalewski poświęca dużo czasu na to, by pokazać głównych bohaterów nie tylko jako figury w politycznych walkach, ale również (a może przede wszystkim) jako dwoje ludzi, którzy ulegają zmęczeniu wynikającemu z pełnionej przez nich roli, którzy czują natchnienie do walki o wolną Polskę, ale to, co ich nakręca, równocześnie staje się obciążeniem i krok po kroku wyniszcza. 

"Nasza rewolucja" najlepiej sprawdza się właśnie, gdy wchodzi z kamerą blisko głównych bohaterów. To wówczas film jest najbliższy odarcia obojga z pomnikowości, czyniąc i Jacka, i Grażynę pełnokrwistymi postaciami, mającymi swoje momenty zwątpienia - nie w siebie, ale w sens własnej misji, szanse na jej urealnienie oraz cenę, którą coraz mocniej płacą za walkę o to. Widzimy ich nie tylko w ogniu opozycyjnej walki, ale też w znacznie intymniejszych okolicznościach, momentach fizycznej bliskości czy wzajemnego dzielenia się przemyśleniami o porzuceniu dotychczasowego życia, zdjęcia z siebie karku społecznych oczekiwań. Film Domalewskiego udanie podkreśla, że łączące ich uczucie było niemal kompletne, a oni sami dostrzegali w sobie to co najlepsze i stanowili jeden organizm. Zostaje to pokazane tak, że można nawet przymknąć oko na forsowaną przez twórców wersję, jakoby oboje byli praktycznie bezkonfliktowym, wręcz niemożliwie idealnym małżeństwem.

Jacek Kuroń jest tutaj postacią znacznie ciekawiej pogłębioną - jest głęboko przekonany o słuszności swoich idei i kierunku ich realizacji, ale im bardziej jego rodzina (z naciskiem na Gajkę) pada ich ofiarą, tym jego pewność siebie słabnie, a dylematy - rosną. Filmowej Grażynie z kolei daleko do miana kwiatka do kożucha, ale to właśnie jej postać częściej spada na drugi plan, będąc nie tylko obiektem miłości Jacka, ale moralnym kompasem, przypominającym mu o drodze, na którą się zdecydowali. Mimo "miłosnej perspektywy" nie ma jednak Jacka Kuronia bez jego politycznego "ja". Tutaj film nie jest już tak interesujący, co niestety przekłada się znacząco na całość. Sporadycznie pojawiają się ciekawe pytania odnośnie tego, jak powinna wyglądać skuteczna rewolucja oraz rozważania na temat osobistych kosztów brania w niej udziału. Domalewski jednak w dość znacznym stopniu preferuje posługiwanie się przez bohaterów pokrzepiającymi sloganami.

Rozumiem, że taka może była misja tego projektu (zwłaszcza biorąc pod uwagę datę premiery), natomiast jestem dość rozczarowany tym, jak twórcy marnują politycznego życiorysu i dorobku Jacka Kuronia, który zasługuje na znacznie ciekawsze wykorzystanie. Zamiast się nad nim głębiej zastanowić, może nawet wejść w polemikę, Domalewski wybiera wariant umieszczania Jacka Kuronia w ramach konkretnych, krótkich oraz licznych sytuacji. Popełnia wówczas podstawowy i niestety dość częsty błąd charakterystyczny dla kina biograficznego - staje się zestawem skoków po wydarzeniach, który nie pozwala wejść głębiej w historię. Łącząc to z coraz silniej pojawiającym się dydaktycznym tonem, dostajemy coraz bardziej chaotyczny film, który niezbyt wie, czym chce być. Gdzie historia zawodzi, tam stara się ratować ją klimat - operatorskie oko Michała Sobocińskiego bez problemu przenosi widza do PRL-owskiej szarzyzny, która jednocześnie jest daleka od sztuczności: przyłożono się, by widz nie czuł, że ogląda tanią rekonstrukcję.

Aktorska odpowiedzialność opiera się tu przede wszystkim na Arkadiuszu Jakubiku i Magdalenie Popławskiej, wcielających się w główne role. Z całym szacunkiem dla aktorki, która dobrze sobie radzi z kreacją niezłomnej, odważnej i będącej równą swojemu partnerowi Grażyny, jej ekranowy mąż zagarnia ekran dla siebie i absolutnie pożera konkurencję. Jakubik w roli Jacka Kuronia jest absolutnie zniewalający, od początku do końca. To dzięki jego talentowi zapisane czasem w dialogach banały stają się czymś wziętym głęboko z serca. Widać, że aktor nie tylko chciał upodobnić się do swojego pierwowzoru pod kątem manieryzmów, ale również bardzo mocno czuje tę postać charakterologicznie. 

Filmowa wersja legendarnego polityka ma tak naprawdę dwa oblicza. Z jednej strony mamy do czynienia z ikoną, człowiekiem inspirującym innych intelektualnie, wskazującym drogę tym, którzy chcą walczyć i będącym wrzodem na tyłku władzy. Z drugiej - Jacek Kuroń zostaje pokazany jako człowiek kruchy, coraz mocniej uginający się pod ciężarem odpowiedzialności za losy kraju oraz ludzi, którzy pod jego "opieką" walczą o wolność. Arkadiusz Jakubik jest największą siłą tego filmu, a drugi plan raczej nie ma zbyt dużego pola do popisu - tak jak uwielbiam Jacka Komana, tak niespecjalnie zgadzam się z przyznaniem mu nagrody w Gdyni za rolę Marka Edelmana.

"Nasza rewolucja" jest najlepsza wtedy, gdy ma ton intymnego portretu dwojga kochających się ludzi, historii o prawdziwej, otoczonej moralnymi dylematami miłości, która jest silniejsza niż kajdany jakiegokolwiek systemu politycznego. Ten kierunek okazuje się najskuteczniejszym, jednak znając życiorys Jacka Kuronia, czuć, że twórcom bardziej zależało na stworzeniu inspirującej laurki dla masowego widza oraz szkół, niż złożonego, politycznego portretu, chcącego podjąć jakiekolwiek ryzyko. Gdyby nie Jakubik i Popławska, ocena tego filmu byłaby niższa. 

"Nasza rewolucja" w kinach od 11 listopada.

Czytaj więcej na Spider's Web: