Wśród nocnej ciszy czai się zło. Polski serial w HBO Max jest wybitny

Zbrodnia połaniecka zapisała się w czarnej księdze zbrodni PRL. Gdyby nie to, że jej skutki był skrupulatnie dokumentowane przez Wiesława Łukę, ślad po makabrycznej sprawie po prostu by zaginął. Dziennikarz poświęcił się jednak tej sprawie, publikując na łamach "Prawa i Życia" reportaże, które po raz pierwszy ukazały się w formie książki w 1981 r. Już w tamtym czasie sprawa stała się inspiracją do stworzenia filmu "Zmowa" z 1988 r., za kamerą którego stanął Janusz Petelski. W pisanie scenariusza zaangażował się również Łuka - dziennikarz był w końcu specjalistą od zbrodni połanieckiej. Od tamtej pory dyskusje na temat brutalnej zbrodni, do której doszło w wigilijną noc 1976 r., ucichły. Aż do teraz, kiedy do produkcji o makabrycznej sprawie dołączył serial "Wśród nocnej ciszy" w reżyserii Jana Holoubka i na podstawie scenariusza Macieja Kowalewskiego.

Nie byłam zaznajomiona z tym, czego dotyczyła zbrodnia połaniecka. Dzięki uprzejmości HBO, które udostępniło mi przedpremierowo wszystkie odcinki, zdecydowałam, że najpierw obejrzę cały serial, a dopiero później sięgnę po reportaż Łuki. Zdaję sobie sprawę, że w formule pokazywania każdego odcinka po kolei trudno będzie wstrzymać się od czytania na temat tej sprawy, ale tym wytrwałym polecam w pierwszej kolejności obejrzenie serialu, a po wszystkim zagłębienie się w publikację na temat sprawy połanieckiej. W takiej kolejności zrozumienie makabrycznych wydarzeń z końca lat 70. będzie łatwiejsze, choć ja do dziś nie jestem w stanie pojąć, co kierowało sprawcami tej wstrząsającej zbrodni.

Akcja serialu skupia się wokół społeczności ze Zrębina, niewielkiej miejscowości w województwie świętokrzyskim. W noc wigilijną z 24 na 25 grudnia 1976 r. mieszkańcy kończą modlitwę i po mszy wychodzą z kościoła. W drodze do wsi między Połańcem a Zrębinem zauważają autobus, a pod jego kołami zwłoki trzech osób. Wśród ofiar rozpoznają 19-letnią Krysię Matuszek (Nel Kaczmarek), która w chwili wypadku była w piątym miesiącu ciąży, jej męża Stanisława Matuszka (Mateusz Górski) oraz jej brata, 12-letniego Miecia (Yaroslav Muravets). Na pierwszy rzut oka wygląda to tak, jakby doszło nie tylko do potrącenia młodego małżeństwa i chłopca, ale również do zbrodni na tle seksualnym. Do takich wniosków dochodzą milicjanci, którzy nad ranem na miejscu zbrodni widzą porzucony autobus, zwłoki pod kołami i półnagie ciało młodej kobiety.

W argumenty o złodzieju, który ukradł autobus i wpadł w poślizg, potrącając Krystynę, Stanisława i Miecia, nie wierzy Henryk Maczek (Jędrzej Hycnar), nowy śledczy z Tarnobrzegu. Maczek trzeźwo zauważa, że na masce pojazdu nie widać śladów potrącenia, a zwłoki są ułożone zbyt idealnie. Już na samym początku śledztwa jest on zaskoczony metodami lokalnych "profesjonalistów", którzy nie rwą się do tego, by zabezpieczyć odciski palców i ślady w autobusie, a sekcję zwłok przeprowadzają "na oko". Jeszcze tego samego dnia mieszkańcy wsi, którzy byli obecni na miejscu zdarzenia, zostają przesłuchani przez lokalnych milicjantów. Z ich zeznań wynika, że nikt nie wie, co mogło wydarzyć się tej tragicznej nocy. Maczek podejrzewa jednak, że wśród społeczności panuje zmowa milczenia i każdy z jakiegoś powodu nabrał wody w usta.

Holoubek pokazał już widzom, co potrafi przy okazji takich seriali jak "Wielka woda", "Rojst" czy niedawny "Heweliusz". Wiedząc, jak reżyser potrafi opowiedzieć brane na warsztat historie, nie zastanawiałam się, czy produkcja "Wśród nocnej ciszy" będzie dobra - rozmyślałam, dlaczego będzie ona warta obejrzenia i jak długo ze mną zostanie. Dzięki temu, jak zbrodnia połaniecka została pokazana na ekranie, wiem już, że chciałabym zagłębić się w tę historię jeszcze raz, fragment po fragmencie. Po pierwszym seansie od razu sięgnęłam po reportaż, który jest napisany doskonale. Czytelnicy zostają jednak wrzuceni właściwie na sam koniec tej historii, ponieważ publikacja Łuki zaczyna się od procesu sądowego, tymczasem w serialu sprawców poznajemy na samym końcu. Bardzo doceniam trud, jaki twórcy włożyli w przełożenie treści reportażu na scenariusz do serialu - to doskonały balans między przekazaniem faktów a nadaniem historii dramaturgii, aby lepiej się ją oglądało.

Największe wrażenie zrobiła na mnie rola - tu bez niespodzianek - Simlata. Kiedy zobaczyłam go na ekranie po raz pierwszy, byłam oszołomiona. On nie grał Lecha Wojdy, on był Lechem Wojdą. To, w jaki sposób się wypowiadał, jak akcentował zdania, jak wyglądał i jaką atmosferę władzy, a zarazem poczucia bezpieczeństwa potrafił wokół siebie roztaczać było niebywałe. Przypomniały mi się wtedy słowa kolegi, który widział serial na długo przed premierą, kiedy na moje zachwyty nad Simlatem w roli mordercy w serialu "Pionek" powiedział: "Poczekaj, aż zobaczysz go w serialu Holoubka". Doczekałam się i była to czysta przyjemność. Drugą rolą, która zapadła mi w pamięć, była kreacja Ireny Karaś, którą Justyna Wasilewska odegrała wybitnie. Irena w jej wykonaniu była silna i pewna siebie, a przy tym bezczelna i dwulicowa. W rankingu pamiętnych ról nie mogło również zabraknąć Hycnara, serialowego Maczka. Uwielbiam to, jak zinterpretował swojego bohatera, muszącego przeciwstawić się lokalnej społeczności i iść własnym tropem, by odkryć prawdę na temat zbrodni.

Serialu nie oglądałoby się tak dobrze, gdyby nie wybitna praca scenografa Marka Warszawskiego, kostiumografki Weroniki Orlińskiej i charakteryzatorek Mireli Zawiszewskej i Justyny Osińskiej. Ekipa zadbała o każdy szczegół, aby widz mógł zatopić się w tej PRL-owskiej rzeczywistości na wsi - czy to był obraz Matki Boskiej Karmiącej, czy charakterystyczna szklanka z metalową osłonką, czy kożuchy i chusty na głowie. Niezależnie od tego, w jakiej porze roku rozgrywała się akcja, udało im się oddać klimat lat 70., łącznie z tym, że każdy musiał mieć w swojej spiżarni kilka flaszek wódki. W tamtym czasie Polacy nie wylewali za kołnierz - picie alkoholu było właściwie na porządku dziennym, a za odmowę kielicha można było napytać sobie biedy. Oglądając serial, warto zwrócić uwagę na każdy najmniejszy szczegół - widać, że ekipa pracowała nad tym, by wszystko wyglądało jak najbardziej wiarygodnie.

"Wśród nocnej ciszy" to wybitny polski serial, choć przechodzenie przez kolejne odcinki nie było łatwe. Poczucie dyskomfortu podczas oglądania jest bardzo mocne. Towarzyszyło mi ono szczególnie podczas scen z Wojdą, sołtysem i samozwańczym bogiem całej wsi, z przebiegłą Karasiową, ale też ze Zdzisławą Kaletą, matką Krysi i Miecia. Oprócz tego odczuwałam cały wachlarz emocji: wstyd za milicjantów i prokuratorów, którzy chcieli oznaczyć sprawę jako nieszczęśliwy wypadek; gniew, kiedy ofiary zostały wywabione z kościoła i brutalnie zamordowane za błahą sprawę; wzruszenie, gdy sprawa dobiegła końca; bezsilność, widząc zrozpaczoną matkę, która już nigdy nie zobaczy swoich dzieci. Przede wszystkim ogarnął mnie jednak strach, bo choć czasy były inne, to również teraz nierzadko bierzemy udział w zmowach milczenia, gdy komuś dzieje się krzywda.

Czytaj więcej w Spider's Web: