Jeśli „Ślepnąc od świateł” złapało was za krtań, bądźcie pewni, że „Dawno temu w Warszawie” ją zgniecie

22 października 2023 roku minęło dziewięć lat od dnia wydania powieści "Ślepnąc od świateł". Na ostatnich stronach diler Jacek wręczył swojej przyjaciółce, Pazinie, dwadzieścia tysięcy dolarów i bilet lotniczy do Argentyny. Pożegnał ją, stojąc w kroplach czarnego deszczu, a gdy odeszła, zadzwonił telefon.

16 października 2023 roku doczekaliśmy się kontynuacji tej historii - i choć publikacje tych książek dzieli blisko dekada, "Dawno temu w Warszawie" zabierze nas znowu do tamtej chwili. Przynajmniej na trochę, w pewnym momencie - większość akcji nowej powieści rozgrywa się bowiem w 2020 roku, gdy fala pandemii zamyka Polaków w domach. Wówczas prawdziwe zło wypełza z trzewi miasta na jego opustoszałe ulice.

Czytaj więcej o Jakubie Żulczyku na łamach Spider's Web:

To była prawdziwa przyjemność: śledzić, jak przybrudzony styl Żulczyka ewoluuje. Nie twierdzę, że jego kościec uległ zmianie - to wciąż styl poszarpany, lubiący krótkie zdania, wyliczenia, unikający wyświechtanych zabiegów językowych czy pospolitych przenośni. Pisarz wydobywa narrację z trzewi swoich bohaterów, łączy naturalistyczne formy z niesztampowymi, kreatywnymi i nieraz cudownie kontrastująco poetyckimi metaforami. Nikt u nas tak nie pisze. Może i próbują, w porządku, ale efekt pozostawia wiele do życzenia. W "Informacji zwrotnej", najlepszej - moim zdaniem - jego powieści, Żulczyk osiągnął w tym, myślę, maestrię. A "Dawno temu w Warszawie" podtrzymuje do wrażenie. Czytanie Żulczyka - jako sam proces obcowania z jego językiem, przyjmowania bodźców płynących z połączenia tych konkretnych wyrazów i znaczeń - potrafi być cudownym doświadczeniem, przypominającym sedno długich sesji z literaturą. Sesji, w których nie chodzi wyłącznie o opowiedzianą historię.

Nie inaczej jest z budową atmosfery, w tym wypadku odtworzeniem klimatu "Ślepnąc...", gęstego, lepkiego i smolistego jak skryte w warszawskich podziemiach zło. Jest chłodno i duszno zarazem, każdy kolejny rozdział boleśniej zaciska żelazną obręcz na żołądku, napięcie konsekwentnie rośnie, uparcie i nieubłaganie. Jak to w sequelach bywa - w "Dawno temu..." jest "bardziej i więcej" (i nie mam tu na myśli objętości książki), ale w najlepszym tego hasła znaczeniu. Nowa powieść okazuje się jeszcze cięższa tonalnie, ale nie sprawia to, że w pewnym momencie obojętniejemy lub, przeciwnie, czujemy nadmiar i mamy dość (choć, nie ukrywam, bywają chwilę, kiedy chce się od niej odpocząć). Pragniemy się z nią zmierzyć, stanąć do walki i prześledzić tę przepełnioną smutkiem i przemocą opowieść - o ile jesteśmy wcześniej świadomi, że nie sięgnęliśmy po relaksującą rozrywkę, a po coś, co potrafi wywołać dyskomfort, ale i zapewnić satysfakcję. Na kilku poziomach.

Co zaś się tyczy aspektów fabularnych - daruję sobie oczywistości o spójnych w ramach tej i poprzedniej powieści bohaterach, przekonujących motywacjach, złożonych charakterach i psychologii, interesująco naszkicowanych drogach i angażujących relacjach. Mój jedyny problem jest związany z ikonicznym Dariem, postaci-alegorii, symbolicznej, metaforycznej, siłą rzeczy wyolbrzymionej i przejaskrawionej. Niestety - spokojnie, daruję sobie spoilery - w pewnym momencie odczułem przesyt, nadmiar przerysowania, przekroczenie granicy, która dzieliła przerażającą istotę z Żulczykowej wizji mrocznej Warszawy od komiksowego arcyłotra. Trochę szkoda.

A jednak - "nadeszło groźne i inne". Inne, owszem, ale utrzymujące ustanowioną w "Ślepnąc..." tożsamość. I dobrze. Jeśli pierwszy tom zbił was z nóg, drugi wgniecie was w brudny asfalt. "Dawno temu w Warszawie" wciąga, zaskakuje, męczy i satysfakcjonuje. To świetna, choć znacznie bardziej efekciarska fabuła, która momentami może zdziwić stopniem przerysowania. Rzecz w tym, że w ostatecznym rozrachunku te świadome przecież zabiegi doskonale oddają naturę tego, o czym tak naprawdę najnowsze dzieło Żulczyka traktuje. Ten syf może zmyć tylko potop.